Cwcis ar ein gwefan

Mae gwefan Cyfoeth Naturiol Cymru yn defnyddio cwcis. Drwy ddal ati i bori neu drwy glicio, “Parhau” byddwch yn cytuno i storio cwcis parti cyntaf a thrydydd partïon ar eich dyfais i wella’r broses o lywio’r safle, dadansoddi’r defnydd o’r safle, a chynorthwyo yn ein hymdrechion marchnata. Polisi cwcis.

Coetir calchfaen rhyfeddol a llyn diflannol hynod

Pant-y-llyn ground investigations

Bob mis bydd ein timau'n ysgrifennu blog am y mannau arbennig maen nhw’n gofalu amdanynt. Yma, mae Jamie Bevan, ein Uwch Reolwr Gwarchodfeydd yn Ne Cymru, yn ein cynorthwyo i ddianc o’r ffair a’r ffwndwr ar daith rithwir trwy Warchodfa Natur Genedlaethol Carmel (GNG).

Mae Gwarchodfa Natur Genedlaethol Carmel wedi'i lleoli ger pentref Carmel yn ne Sir Gaerfyrddin, ac mae’n cynnwys un o'r enghreifftiau gorau o goetir ynn yng Nghymru a rhywfaint o ddaeareg ddiddorol o ran calchfaen.

Rwy’n wirioneddol hoff o’r safle hwn ar ôl treulio bron i 30 mlynedd yn arolygu, monitro a rheoli ei nodweddion arbennig.

Mae canopi o goed ynn yn tremio dros y coetir, dros islawr o goed cyll, drain gwynion, celyn a phiswyd tra bod y tir, sy’n gyfoethog mewn calch, yn cynhyrchu arddangosfeydd trawiadol o flodau gwyllt bob gwanwyn.

Mae carpedi o glychau'r gog, blodau’r gwynt, garlleg gwyllt, bresych y cŵn, briallu a fioledau yn gorchuddio llawr y coetir. Mae blodau prin fel lili’r dyffrynnoedd yn addurno'r llethrau creigiog tra bod y llysieuyn blas â’r enw rhyfedd - Paris (dim cyswllt Ffrengig!) yn cuddio mewn mannau ceuol cysgodol.

Mae'r creigwely calchfaen yn y fan hon wedi ei gloddio a'i ddefnyddio ers canrifoedd lawer. Mae'r goedwig yn cynnwys nifer o odynnau calch a thomenni rwbel sy’n dyddio'n ôl i'r 1600au neu’n gynt. Mae natur yn ddistaw bach wedi ailwladychu’r ardaloedd nodded hyn, er bod digon i'w weld o hyd, o graffu’n ofalus.

Mae chwarel fawr, ddiwydiannol Glangwenlais yn llawer mwy amlwg. Mae'r chwarel segur hon, oedd yn weithredol tan ganol y 1900au, nawr yn ganolbwynt Gwarchodfa Natur Genedlaethol Carmel. Mae llwybr cylchol â chyfeirbwyntiau yn arwain ymwelwyr o gwmpas y warchodfa natur – taith sy’n cymryd tuag awr - gan gynnig golygfeydd syfrdanol o ben y chwarel ar ddiwrnod clir.

Does ’na ddim unrhyw olygfeydd o'r fath heddiw, serch hynny. Y prif reswm dros fy ymweliad presennol yw archwilio’r holl lwybrau troed am goed a changhennau sydd wedi syrthio neu’n anniogel, yn dilyn y gwyntoedd uchel a gafwyd dros y Sul.  

Mae'n ddiwedd mis Ionawr - a gyda glaw oerllyd nawr yn troi’n eira, rwy'n awyddus i fwrw ’mlaen. Er hynny, rwy'n dal i sylwi ar arwyddion sicr nad yw'r gwanwyn yn rhy bell rownd y tro.

Erbyn hyn, mae cynffonnau ŵyn bach yn addurno llawer o’r llwyni coed cyll. Mae dail ffres pidyn y gog a bresych y cŵn yn dechrau dangos, gyda’r clychau gog cyntaf, ac egin llygad Ebrill a briallu hefyd yn dod i'r golwg.

Rwy’n synnu rhyw ychydig i glywed hwtiad y dylluan frech gefn dydd golau - er nad yw hyn mor brin ag y mae pobl yn ei feddwl. Ar ddiwrnod cliriach, fe fyddwn i’n disgwyl gweld y titw mawr, y titw tomos las a delor y cnau yn brysur yn sefydlu eu tiriogaethau, yn barod ar gyfer y tymor nythu sydd i ddod, ac yn llafar iawn yn y broses. Byddai drymio’r gnocell fraith fwyaf hefyd yn adleisio trwy'r coetir.

Ar wahân i'r coetir calchfaen, nodwedd fwyaf arbennig Carmel yw hafnau neu lyn tymhorol Pant-y-llyn.

Mae Pant-y-llyn, yn llyn anarferol sy’n 'diflannu'. Nid oes iddo unrhyw nentydd cilfach neu all-lif ac mae’n cael ei fwydo'n gyfan gwbl gan y dŵr daear calchfaen. Ynghudd islaw arwyneb Carmel mae system garst o ogofâu a chynteddau, sy'n cael eu llenwi'n bennaf gan ddyfroedd hidlol sydd wedi toddi ac wedi erydu’n araf y creigwely calchfaen. 

Yn debyg iawn i fath, ond un heb dapiau, mae'r hafn yn llenwi bob hydref wrth i lefel y dŵr daear godi, gan gyrraedd dyfnder o 3 metr. Yna mae'r llyn yn draenio i ffwrdd yn yr haf wrth i'r lefel trwythiad ddisgyn.

Mae hafnau yn dipyn o nodwedd o ranbarthau calchfaen Carbonifferaidd yn Iwerddon; er hynny, Pant-y-llyn yw'r unig enghraifft hysbys ar dir mawr Prydain.

Tua diwedd f’ymweliad, rwy'n sefyll am bum munud i edrych ar draws yr hafn - sy’n llawn dŵr ar hyn o bryd. Rwy'n gweld gwyach fach ar yr wyneb, cyn iddo, heb oedi, blymio’n gyflym i fwydo. Pan fydd yn dod eto i’r wyneb mae'n rhoi galwad drydarol uchel. Mae'r adar hyn hefyd yn hawlio’u tiriogaethau bridio. Mae gwyachod bach yn nythu’n eithaf cynnar ac mae hwn eisoes yn datblygu ei blu haf smart. Fe’u gwelais nhw’n codi hyd at dair nythaid mewn blwyddyn yn y fan hon, yn dibynnu ar sut mae lefel y dŵr yn codi a gostwng.

Mae pryd a gwedd yr hafn yn ymddangos yn eithaf gwahanol wrth iddi wagio mewn hafau sych - ac yn ystod y cyfnod sych hwn, dyna pryd y bydd pethau'n mynd yn fwyfwy diddorol.

Yn ddiweddar, rydym wedi bod yn darganfod hanes cudd a hynafol dan fasn y llyn - hyd yn oed yn hŷn na mythau a chwedlau'r derwyddon sy'n gysylltiedig â'r safle hwn.

Drwy weithio ochr yn ochr ag Arolwg Daearegol Prydain ac ymchwilwyr ym Mhrifysgol Abertawe, rydym wedi canfod trwch o waddod rhyfeddol dan lawr y basn, sy’n mynd i lawr mwy na 6 medr. Mae'r gwaddodion gwaelodol wedi eu dyddio i dros 10,000 mlwydd oed!

Mae ein hastudiaethau creiddio (sensitif) hefyd wedi datgelu haenau gwahanol o fawn, llaid a chlai dan wely'r llyn.

Mae arolygu'r creiddiau gwaddod a dadansoddi macroffosil y planhigion yn fanylach yn dangos nad yw Pant-y-llyn wastad wedi bod yn hafn ymdonnol: mewn cyfnodau cynharach roedd y nodwedd yn bodoli fel llyn parhaol yn ogystal â gwlyptir.

Nid oes unrhyw amheuaeth y bydd astudiaethau parhaus gyda phartneriaid ymchwil yn cynnig mewnwelediad pellach i’r hafn ddiddorol Gymreig hon a'i hanes esblygiadol.Rwy'n cyrraedd nôl yn y maes parcio ychydig ynghynt na'r disgwyl - a chyn unrhyw eira sylweddol, diolch byth. Y tro hwn roedd angen gwneud ychydig o glirio brigau. Rwyf wedi sylwi bod nifer o goed helyg yn dechrau pwyso ar ein ffin â’r briffordd, felly byddaf yn contractio cwmni trin coed i ddelio â hyn gan y bydd angen rheoli’r traffig dros dro.

Hyd yn oed ar ddiwrnod oer a gwlyb ym mis Ionawr, mae’r warchodfa hon yn dal i arddangos ei swynion a'i nodweddion diddorol. Gallaf yn sicr gymeradwyo arddangosfeydd blodau'r gwanwyn - er bod Carmel yn cynnig rhywbeth arbennig i ymwelwyr drwy gydol y flwyddyn.

Archwilio mwy

Cofrestru ar gyfer cylchlythyr

Cofrestru i dderbyn diweddariadau misol gan Cyfoeth Naturiol Cymru

Oes rhywbeth o’i le gyda’r dudalen hon? Rhowch eich adborth.