Cwcis ar ein gwefan

Mae gwefan Cyfoeth Naturiol Cymru yn defnyddio cwcis. Drwy barhau i bori'r wefan rydych yn cytuno â'n defnydd ni o gwcis. Er mwyn cael rhagor o fanylion am gwcis a sut i'w rheoli, gweler ein polisi cwcis.

Phytophthora ramorum (clefyd y llarwydd)

Darganfod pa goed yr effeithir arnynt, symptomau'r clefyd, a sut i hysbysu amdano

Phytophthora ramorum o'r awyr 1 – Llarwydd wedi marw oherwydd Phytophthora a welir yng nghanopi'r goedwig © CNC Sam Milner

Pa goed yr effeithir arnynt?

Mae Phytophthora ramorum (P. ramorum) yn bathogen sy'n debyg i ffwng ac yn peri difrod ar raddfa eang ac yn lladd ystod eang o goed a phlanhigion eraill.

Llarwydd yn arbennig o agored i gael eu heintio ac mae nifer mawr ohonynt wedi cael eu heffeithio.

Y clefyd coed hwn yw'r un mwyaf difrifol sydd wedi effeithio ar goedwigoedd yng Nghymru, ac mae ganddo effeithiau economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol difrifol iawn.

Mae'r clefyd wedi heintio oddeutu 9,000 hectar o larwydd yng Nghymru ac yn lladd y goeden ar ôl iddi gael ei heintio.

Fe'i canfuwyd am y tro cyntaf yn y DU ar wifwrnwydden (math o brysgwydden) ym mis Chwefror 2002 mewn canolfan arddio yn Sussex.

Yn 2009, canfuwyd bod P. ramorum yn heintio ac yn lladd llarwydd yn ne-orllewin Lloegr, ac wedyn ymledodd i lawer o rannau gorllewinol y DU, gan arwain at yr angen i gwympo'r coed dros ardal eang. Canfuwyd hefyd ei fod yn heintio rhododendron a'r goeden lus frodorol.

Er mai'r llarwydden yw'r brif rywogaeth o goeden yr effeithir arni, mae'r coed canlynol hefyd yn agored i gael eu heintio:

  • derwen goch y gogledd (Quercus rubra)
  • derwen fythwyrdd (Q. ilex)
  • ffawydden (Fagus sylvatica)
  • castanwydden bêr (Castanea sativa)
  • castanwydden y meirch (Aesculus hippocastanum)
  • ffynidwydden Douglas (Pseudotsuga menziesii)
  • sbriwsen Sitka (Picea sitchensis)

Symptomau

Ar larwydd:

Gellir effeithio ar flagur a dail, sydd â golwg wedi'u gwywo arnynt a blaenau'r blagur wedi'u crebachu, ac mae'r nodwyddau oren-aidd yn troi'n ddu, a adweinir fel 'clefyd gwywo'r canghennau'. Mae'r blagur heintiedig yn bwrw eu nodwyddau yn gynamserol. Gall coed sydd â chlefyd gwywo'r canghennau fod â nifer o gancrau resin neu glwyfau ar y canghennau a'r rhan uchaf o'r boncyff.

Mae'r cancrau resin hyn yn gollwng hylif oddi ar y rhisgl wedi'i heintio. Mae'r rhain yn weladwy fel resin du,  a all sychu'n grachen ar y boncyff.

Fel arfer, mae'r rhisgl mewnol o dan y man gwaedu hwn yn afliwiedig ac yn marw. Pan fydd y cancrau'n ymestyn dros y prif foncyff, bydd y goeden yn marw. 

clefyd gwywo'r canghennau P. ramorum – Canghennau oren marw ar larwydd wedi'u heintio â Phytophthora hawlfraint CNC Sam Milner 

P. ramorum o'r awyr 2 – Llarwydd wedi marw oherwydd Phytophthora a welir yng nghanopi'r goedwig – hawlfraint CNC Sam Milner 

Resin yn gwaedu – cancrau resin ar ganghennau – hawlfraint CNC Sam Milner


Ar blanhigion eraill:

Mae P. ramorum yn heintio dail a blagur prysgwydd addurnol megis rhododendron, gwifwrnwydden, pieris a camellia. Er nad yw fel arfer yn lladd y planhigion hyn, gall dail wedi'u heintio ymhlith y 'dail lletyol' hyn gynhyrchu llawer o sborau, ac os bydd nifer digonol ohonynt, gallant heintio rhisgl rhai rhywogaethau o goed.

Ymhlith y symptomau mwyaf nodweddiadol ar rododendron mae dail sy'n troi'n ddu, blagur wedi gwywo, a changhennau’n gwywo. Ar rai dail unigol, mae'r broses duo coesen y dail fel arfer yn ymestyn i mewn i'r ddeilen ar hyd yr wythïen ganol, er y gall proses dduo ar flaen y dail ddigwydd hefyd. Gall datblygiad y clefyd fod mor gyflym fel y bydd blagur yn gwywo a'r dail yn hongian i lawr. 

Ble mae wedi'i ddarganfod?

Effeithiwyd ar ddim ond ychydig o goed yn y DU tan 2009, pan ganfuwyd bod P. ramorum yn heintio ac yn lladd llawer o larwydd Japaneaidd yn ne-orllewin Lloegr.

Erbyn 2011, roedd wedi cael ei ddarganfod ar larwydd Japaneaidd ar draws Ynysoedd Prydain.

Yng Nghymru, mae P. ramorum wedi ymledu'n eang erbyn hyn. Mae'n effeithio ar ardaloedd eang o larwydd ledled Cymru, ond yn y de mae'r effaith fwyaf.

Yn groes i farn rhai pobl, mae ymchwil wedi dangos nad oedd P. ramorum wedi cyrraedd y DU o'r UDA, lle mae ffurfiau gwahanol ar y pathogen yn bodoli.

Mae'r dystiolaeth yn awgrymu bod P. ramorum yn frodor o Asia. Erbyn hyn, mae'n hysbys bod yr Almaen a'r Iseldiroedd wedi darganfod y pathogen (a oedd yn Phytophthora anhysbys yr adeg honno) ar brysgwydd sy'n dyddio yn ôl i 1993, ond mae'n debyg bod y rhain hefyd wedi cael eu cyflwyno.

Mae P. ramorum  erbyn hyn wedi cael ei ddarganfod ar stoc meithrinfeydd mewn nifer o wledydd ar draws Ewrop.

Mae tystiolaeth yn dangos y gellir lledaenu P. ramorum  dros sawl milltir mewn niwloedd, ceryntau aer, cyrsiau dŵr a sblash glaw. Gwyddom hefyd y gellir lledaenu pathogenau Phytophthora drwy esgidiau, pawennau cŵn, olwynion beiciau, offer a chyfarpar ac ati.

Mae symudiadau planhigion heintiedig hefyd yn un o'r prif ffyrdd o'i ledaenu dros bellteroedd hir.


Dosbarthiad o Phytophthora ramorum yng Nghymru - Wedi'i Diweddaru ar Gorffennaf 2017

Beth sy'n cael ei wneud i atal y clefyd rhag lledaenu?

Pan nodir achosion o haint P. ramorum, mae'n rhaid cwympo'r coed er mwyn gwaredu'r feinwe fyw mae'r pathogen yn byw ac yn lledaenu'i sborau arni. Rydym yn cyhoeddi Hysbysiad Iechyd Planhigion Statudol i berchnogion y coed heintiedig.

Gellir dal i ddefnyddio pren o'r llarwydd wedi'u heintio, fel bod modd i'r gwaith cwympo roi cyfle inni adennill rhan o werth economaidd y pren, sydd wedyn yn cael ei ailfuddsoddi yn Ystad Goetir Llywodraeth Cymru.

Ceir mynd â llarwydd o goetir wedi'i heintio, o dan drwydded, i gyfleusterau prosesu awdurdodedig sydd â rhagofalon bioamrywiaeth priodol ar waith er mwyn atal lledaenu damweiniol. Mae'n rhaid i'r rhagofalon hyn fod ar waith oddi ar yr amser yr eir drwy fynedfa'r goedwig hyd at yr amser gwaredu gweddillion y felin lifio.

Canfyddir y clefyd drwy gyfuniad o archwilio'n weledol a phrofion maes ar risgl a nodwyddau symptomatig gan ddefnyddio pecynnau profi a adweinir fel dyfeisiau llif ochrol.

Mae angen profion labordy naill ai er mwyn ynysu'r pathogen neu  ganfod ei DNA i gadarnhau ei union rywogaeth. Ceir nifer o heriau technegol wrth gynnal profion labordy er mwyn diagnosio P. ramorum yn rhisgl a dail llarwydd ac maent yn rhoi canlyniad pendant mewn oddeutu 80% o'r holl ddeunydd symptomatig a gyflwynir i gael ei brofi, felly ni allwn ddibynnu ar brofion labordy yn unig.

Fodd bynnag, os bydd y dadansoddiad labordy yn cadarnhau presenoldeb asiant achosol arall, ni fydd y safle yn cael ei nodi fel un sydd wedi'i heintio, ond bydd yn cael ei gadw dan wyliadwriaeth.

Parthau risg:

Mae'r DU wedi'i dosbarthu'n barthau risg, ac mae Cymru gyfan yn dod o fewn y parth risg uchaf, Parth 1; ond o fewn y parth risg hwn, mae Cymru wedi rhannu'n ddau barth arall:

Parth Craidd y Clefyd – ardaloedd sydd â lefelau uchel o goed wedi'u heintio o fewn clystyrau o larwydd a chanddynt ffin allanol sydd wedi'i diffinio'n ddaearyddol. Mae'r pwyslais yma ar reoli'r tir yn effeithiol a thynged y deunydd heintiedig.

Parth Cyfyngu'r Clefyd – sy'n cynnwys gweddill Cymru lle mae lefelau heintio yn fach iawn neu nid ydynt yn bodoli. Bydd Hysbysiadau Statudol Iechyd Planhigion yn gofyn am weithredu'n gyflym i gwympo llarwydd wedi'u heintio.

Rydym yn rheoli gwaith cwympo coed yn wahanol yn y ddau barth ac yn canolbwyntio ar leihau lledaeniad y clefyd yn bellach a gwarchod y llarwydd yng Nghymru sydd heb eu heintio.

Parth Craidd y Clefyd yng Nghymru yn dangos achosion P. ramorum sydd wedi'u cadarnhau:

Os ydych am gwympo llarwydd yng Nghymru, cyfeiriwch at ein tudalennau cwympo coed. Mae gan Lywodraeth Cymru strategaeth ar gyfer rheoli Phytophthora.

Mae lawer o ardaloedd o larwydd a gwympwyd ynghynt ar dir CNC erbyn hyn yn cael eu hailblannu.

Sut rydym yn rheoleiddio lledaeniad y clefyd 

O ystyried pa mor ddifrifol yw'r pathogen, rydym yn cyflwyno Hysbysiadau Iechyd Planhigion Statudol i berchnogion coetiroedd gan ofyn iddynt gwympo eu coed heintiedig.

Rydym yn sicrhau bod buddiannau'r sector preifat yn cael sylw priodol ac y rhoddir ystyriaeth iddynt wrth inni fireinio'r strategaeth ar gyfer mynd i'r afael â'r bygythiad hwn, drwy gael cynrychiolaeth ar ein Gweithgor Trwyddedu Prosesydd P. ramorum, Cydffederasiwn y Diwydiannau Coedwig (ConFor), Cymdeithas Nwyddau Coedwig y DU (UKFPA), a thrwy gyfarfodydd gyda chynrychiolwyr allweddol y sector.

Mae gennym ardaloedd heintiedig eang o fewn ein coetiroedd llarwydd Japaneaidd ac rydym yn cynnal gwaith cwympo ar bob un o'n safleoedd sydd wedi'i heintio yn ogystal ag ailblannu'r safleoedd coetir. 

Helpwch i atal y clefyd rhag lledaenu 

Cofiwch y gallwch helpu i atal lledaeniad P. ramorum a chlefydau coed eraill drwy gymryd camau gofal syml:

  • Gwnewch yn siŵr fod eich esgidiau a'ch bŵts yn lân cyn i chi ymweld â'r cefn gwlad
  • Gwnewch yn siŵr fod unrhyw gerbydau yn cael eu glanhau'n rheolaidd er mwyn atal llaid rhag cronni o amgylch yr olwynion a bwâu olwynion
  • Cadwch at y llwybrau caled lle bo hynny'n bosibl
  • Rhowch sylw i unrhyw arwyddion neu gyfarwyddiadau

Cynllunio ar gyfer y dyfodol

Gall sicrhau bod ardal goetir yn amrywiol o ran rhywogaethau o goed gynyddu'r posibiliad o wrthsefyll y bygythiad gan blâu a chlefydau mewn cyfnod o newid yng Nghymru. Wrth blannu coetiroedd newydd neu ailblannu ardal a gwympwyd, ystyriwch ddefnyddio cymysgedd o rywogaethau. Byddai hyn yn galluogi mwy o gyfle i adfer yr ardal os bydd yn dioddef ymosodiad gan bla neu glefyd. Ceir rhagor o wybodaeth am amrywio rhywogaethau o goed ar ein tudalennau cynllunio ar gyfer y dyfodol.

Sut i hysbysu am y clefyd

Os ydych yn credu eich bod wedi canfod y clefyd, gwiriwch y symptomau cyn hysbysu amdano drwy ddefnyddio ‘Tree Alert’.

Mae'n ddrwg gennym, ond ni allwn ymateb i bob hysbysiad yn unigol, ond bydd pob un ohonynt yn cael ei asesu. 

Os ydych am gysylltu â ni ar gyfer unrhyw fater arall ynglŷn ag iechyd coed, anfonwch e-bost atom.

Oes rhywbeth o’i le gyda’r dudalen hon? Rhowch eich adborth.